Salvador Allende

Salvador Guillermo Allende Gossens (ur. 1908 roku w Chile, śmiert. 1973 roku w Santiaguie) – chilijski lekarz, polityk, socjalista i pierwszy w historii Ameryki Łacińskiej demokratycznie wybrany prezydent o otwartym profilu markizowskim.

Wczesne życie i wykształcenie

Allende urodził się w rodzinie rodzimego chilijskiego lekarza Eliodoro Allende oraz francuskiej matki Marthy Gossens. Ukończył Uniwersytet Chile w Santiago, gdzie uzyskał dyplom lekarza oraz stopień doktora nauk medycznych. W czasie studiów zaangażował się w działalność studencką oraz w ruchy socjalistyczne, co w późniejszych latach ukształtowało jego polityczną ścieżkę.

Kariera polityczna

Allende dołączył do Socjalistycznej Partii Chile (PS) w 1933 roku. Jego działalność partyjna obejmowała:

• przewodniczenie komisji ds. zdrowia w Senacie,
• przyjęcie roli ministra zdrowia w rządzie prezydenta Eduardo Barry (1938‑1939),
• bycie deputowanym (sénatorem) w latach 1945‑1958 i ponownie od 1965 roku.

Prezydentura (1970‑1973)

W wyborach prezydenckich w 1970 roku Allende zwyciężył w drugiej turze, zdobywając 36,3 % głosów, co oznaczało pierwsze demokratyczne zwycięstwo socjalisty w Ameryce Łacińskiej. Jego program „Revolución en Marcha” zakładał:

• nacjonalizację przemysłu miedziowego, w tym koncernu Codelco,
• reformę rolną polegającą na redystrybucji ziemi,
• rozbudowę państwowego systemu opieki zdrowotnej i edukacji,
• wprowadzenie programów socjalnych mających na celu ograniczenie ubóstwa.

Rządy Allende były nacechowane intensywnym podziałem społecznym i gospodarczym. Przeciwstawiał się im zarówno konserwatywne elity gospodarcze, jak i część lewicowych ugrupowań, które uznały reformy za niewystarczająco radykalne. Konflikt doprowadził do kryzysu gospodarczego, hiperinflacji oraz rosnących napięć politycznych.

Obalenie i śmierć

15 września 1973 roku siły zbrojne pod wodzą generała Augusto Pinocheta przeprowadziły zamach stanu. Allende odmówił poddania się i podczas intensywnego ostrzału w Pałacu La Moneda popełnił samobójstwo (oficjalnie uznane za zgon samobójczy). Zamach stanu zakończył trzyletnią prezydenturę Allende i wprowadził dyktaturę wojskową, trwającą do 1990 roku.

Dziedzictwo i ocena historyczna

Postać Salvadora Allende budzi do dziś żywe dyskusje. Wśród najważniejszych aspektów jego dziedzictwa wymienia się:

• Symboliczny – Allende stał się ikoną walki o sprawiedliwość społeczną i demokrację w regionie.
• Polityczny – jego doświadczenia wpływały na rozwój socjalizmu i lewicowych ruchów w Ameryce Łacińskiej.
• Ekonomiczny – debata nad skutecznością jego reform gospodarczych jest przedmiotem licznych badań ekonomicznych.

W 1990 roku Chile przywróciło demokrację, a w 2003 roku na cześć Allende odsłonił pomnik w Santiaguie. Jego nazwisko nosi wiele ulic, szkół i placówek medycznych w całej Ameryce Łacińskiej.

Bibliografia

Wśród najważniejszych publikacji poświęconych Salvadorowi Allende znajdują się:

• Allende, Salvador. Miejsce Fundamentów – zbiór przemówień i pism.
• John King, Historia Chile – rozdział poświęcony prezydenturze Allende.
• Pablo Neruda, Pisma Polityczne – dedykacje i polecenia dla Allende.

Patrz także

Powiązane artykuły: Chile, socjalizm, Augusto Pinochet, zamach stanu, demokracja.